Hornkerling lýðveldisins

Á grunnskólagöngu minni var samtals minnst á stjórnarskrána á einni eða tveim blaðsíðum í 10. bekk. Að fyrri eða síðari kynslóðir hafi notið meiri kennslu í þessum efnum er mér verulega til efs.

Þessi fjarvera stjórnarskrárinnar frá skólakerfinu er ekki tilviljun, heldur hluti af því vandamáli að á Íslandi er lítill sem enginn stjórnarskrárkúltúr. Þó stjórnarskráin sé hornsteinn réttarskipunarinnar er henni ekki veittur sá sess í þjóðarvitundinni sem því ætti að fylgja. Þvert á móti er henni skipað þar eins og hornkerlingu til sætis. Þetta birtist m.a. í almennu þekkingarleysi fólks á stjórnarskránni og í virðingarleysi stjórnmálamanna gagnvart henni.

Þá var stjórnarskráin, ótrúlegt en satt, einnig fjarverandi á nýafstöðnum þjóðfundi. Á fundinum var jú með engum skipulögðum hætti fjallað um núgildandi stjórnarskrá, hvað þegar kemur fram í henni eða kosti hennar og galla. Samt á framlag þjóðfundarins að vera leiðandi við endurskoðun stjórnskipunar Íslands!

Staðreyndin er sú að svo lengi sem Íslendingar temja sér ekki stjórnarskrárkúltúr í meira mæli en nú gerist, þá skiptir ekki máli hve mörg stjórnlagaþing við höldum eða hve margar stjórnaskrár við setjum. Í vitund þjóðarinnar munu þær alltaf skipa óverðskuldað sæti og í því sæti munu þær alltaf verða brotnar.

Vegið að þrískiptingu valds

Níu þingmenn hafa lagt fram þingsályktunartillögu þar sem segir:

Alþingi telur varhugavert að túlka lagaákvæði um sérstaka vernd þingsins með þeim hætti að tjáningarfrelsi stafi hætta af og gengið sé á mikilsverðan rétt borgaranna til að safnast saman til mótmæla eða annars konar þátttöku í stjórnmálum. ... Alþingi [lýsir því] yfir að það telur ekki eðlilegt að líta þannig á atvikin í Alþingishúsinu 8. desember 2008 að þar hafi fólk ráðist á Alþingi svo að því eða sjálfræði þess hafi verið hætta búin svo sem áskilið er í 100. gr. almennra hegningarlaga.

Stjórnlög Íslands kveða á um þrískiptingu ríkisvalds og var krafa um áframhald og eflingu slíkrar tilhögunar t.a.m. áréttuð á nýafstöðnum þjóðfundi. Í framkvæmd birtist þrískiptingin m.a. í því að Alþingi fer með löggjafarvald og setur almennar reglur, en dómstólar fara með dómsvald og skera úr einstökum ágreiningsefnum.

Þingsályktun getur af þessum ástæðum aldrei verið vettvangur löggjafans til að túlka lagaákvæði og heimfæra þau á atvik í einstöku máli sem til meðferðar er hjá dómstólum. Með slíkum afskiptum er vegið að þrískiptingunni sem þeirri grunnstoð stjórnskipunarinnar sem hún er.

Svo virðist sem þeir þingmenn, sem tillöguna styðja, beri fremur skert skynbragð á þessi efni og á þau grundvallarrök sem að baki íslenskri stjórnskipan búa. Það er vægast sagt dapurlegt.

Reynslusaga þjóðfundarfulltrúa

Ánægðastur var ég með þjóðfundinn að því leyti að ég var mjög heppinn með borðfélaga. Sessunautar mínir á borði C10 voru bæði málefnalegir og skemmtilegir svo úr urðu ágætar umræður.

Fyrst var fjallað um þau gildi sem við töldum að leggja ætti til grundvallar við gerð stjórnarskrár. Hvert gildi var sett fram í einu orði sem skrifað var á pappírsmiða og skilað til starfsfólks fundarins. Gildin voru síðan flokkuð í átta meginflokka og innihald stjórnarskrárinnar rætt út frá þeim.

Fréttir í fjölmiðlum og á heimasíðu þjóðfundarins gefa sumar í skyn að þessir átta meginflokkar hafi verið ákveðnir af þjóðfundarfulltrúum sjálfum, þ.e. hafi verið afrakstur vinnunnar um morguninn. Það stangast hins vegar á við þá sögu, sem gekk á milli fundarmanna síðar um daginn, um að flokkarnir hafi í reynd verið fyrirfram ákveðnir.

Hvað rétt er í þessum efnum veit ég ekki, en tilgátan hljómar a.m.k. sennilega ef litið er til þess hve örskamman tíma það á að hafa tekið starfsfólk fundarins að fara yfir þær hundruðir pappírsmiða, sem þjóðfundarfulltrúar lögðu til, og súmmera gildin upp í átta efnisflokka. Þar að auki eru heiti flokkanna nokkuð grunsamleg og virðast ígrundaðri en svo að vera afrakstur háhraða excel-vinnu:

En hvað um það.

Heppni mín með góða sessunauta á C10 varð mér enn ljósari þegar gestum fundarins var róterað og ég varði um klukkustund á öðru borði. Þar tók ég þátt í kaótískum gjörningi sem fólst í því að flokka tugi pappírsmiða með óljósum setningum og inntakslausum fullyrðingum, sem allar áttu að fjalla um lýðræði (sbr. efnisflokk D), í ennþá óljósari undirflokka. Þetta var súrealísk vinna og ekki hjálpaði til að við borðið sat m.a. fólk sem gerði ekki greinarmun á hugtökunum lýðræði og lýðveldi.

Þær niðurstöður þjóðfundarins, sem kynntar hafa verið, bera þess merki að á fundinum var fyrst og fremst rætt um samfélagsleg gildi og grunnhugsjónir án þess að stjórnskipuleg álitaefni væru krufin svo heitið geti. Niðurstöðurnar felast m.ö.o. ekki í miklu öðru en almennum yfirlýsingum og kjörorðum sem í reynd hafa litla praktíska þýðingu við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Margt af því er augljóslega ekki til annars gagns en að veita þeim pollýanska fróun sem slíks vilja njóta.

Ég gerði mér ekki sérstakar vonir um þjóðfundinn og varð því ekki fyrir vonbrigðum heldur. Kannski er það þess vegna sem ég er, þrátt fyrir allt ofangreint, nokkuð ánægður með hann. A.m.k. var C10 sannarlega þess virði að sitja daglangt við.

Mannréttindaráð á villigötum

Samkvæmt lögum um grunnskóla skal menntamálaráðherra setja skólunum aðalnámskrá sem þeim ber að fylgja. Í gildandi aðalnámskrá er sérstakur hluti sem fjallar um kennslu í kristinfræði en þar segir m.a um kennsluaðferðir. (breiðletranir eru allar mínar):

Vettvangsferðir í kirkjur og aðra helgidóma, á söfn, sögustaði, tónleika o.fl. eru til þess fallnar að tengja sögu og samtíð með lifandi hætti og hjálpa nemendum að kynnast margvíslegri trúarlegri túlkun og tilbeiðsluháttum.

Um kirkjuheimsóknir segir enn fremur að nemendur í 1. bekk skuli heimsækja kirkju og skoða helstu kirkjumuni. Jafnframt er ætlast til þess að nemendur í 4. bekk heimsæki kirkju og þekki nokkur trúarleg tákn og merkingu þeirra og kunni skil á guðsþjónustunni og helstu kirkjulegum athöfnum.

Í margumræddum tillögum mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar segir m.a.:

Ferðir í bænahús trúar- og lífsskoðunarfélaga, bænahald, sálmasöngur og listsköpun í trúarlegum tilgangi er hluti af trúaruppeldi foreldra en ekki hlutverk starfsmanna borgarinnar. Slík starfsemi á ekki heima í starfi með börnum í opinberum skólum. Kirkjuferðir skulu ekki farnar á starfstíma frístundaheimila og leik- og grunnskóla.

Af þessum samanburði er meira en ljóst að tillögur mannréttindaráðsins stangast á við þær kröfur sem aðalnámskrá gerir til grunnskóla Reykjavíkurborgar og þeim ber samkvæmt lögum að standast.

Sem fyrr segir er það hlutverk menntamálaráðherra að setja skólunum aðalnámskrá. Þannig er mannréttindaráð Reykjavíkur alls ekki bært til að setja reglur sem beinlínis stangast á við þær kröfur sem í námskránni eru gerðar. Með tillögum sínum, eins og þær eru nú orðaðar, fer ráðið því út fyrir valdsvið sitt.

Kynfæri framar lýðræði

Þegar samþykkt voru lög um stjórnlagaþing var það vilji löggjafans að jafn mörg typpi og píkur kæmu að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Í því skyni voru fyrstu tveir málsliðir 2. mgr. 14. gr. laganna orðaðir svo:

Hafi frambjóðendur af öðru kyninu fengið úthlutað færri en tíu sætum eða sem nemur tveimur fimmtu allra þingsæta skal úthluta sætum til þeirra frambjóðenda sem næstir eru í röðinni af því kyni, sé þá að finna, þangað til hlutfall þeirra nemur að minnsta kosti tveimur fimmtu allra fulltrúa. Heildartala þingfulltrúa skal þó aldrei vera hærri en 31.

M.ö.o.: Fái annað kynið minna en 40% af þingsætunum 25 skal, til að jafna kynjahlutfallið, bæta við allt að 6 þingsætum og úthluta þeim til þeirra frambjóðenda fámennara kynsins, sem næstir koma.

Ef marka má þennan lista yfir framboð til stjórnlagaþings eru sem stendur 83 karlar í framboði (68%) og 39 konur (32%).

Setjum sem svo að 16 karlar (64%) og 9 konur (36%) hljóti 25 efstu sætin í kosningunum. Í 26. og 27. sæti væru svo tveir karlar, þeir Gunnar og Njáll, og í 28. og 29. sæti tvær konur, þær Hallgerður og Bergþóra. Undir þeim kringumstæðum yrði sætum á þinginu fjölgað um tvö, úr 25 í 27, og þeim úthlutað til Hallgerðar og Bergþóru, þrátt fyrir að fleiri kjósendur hafi goldið Gunnari og Njáli atkvæði sitt.

En hverjum er ekki annars sama um lýðræði - þegar kynfæri eru annars vegar?

Að haga seglum eftir vindi

Hér gerir Mörður Árnason grein fyrir atkvæði sínu um ákæru á hendur Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur:

Forseti. Þetta er einn af þeim þáttum málsins sem ég hef velkst í vafa um frá því að ég byrjaði að kynna mér það. Meðal annars vegna þess að málsgögn og yfirlýsingar sem varða fyrrverandi utanríkisráðherra og fyrrverandi viðskiptaráðherra eru misvísandi. En að lokum er það mín niðurstaða að allir fjórir ábyrgðarmenn ríkistjórnarinnar 2007-2009 um efnahagsmál, um þá hljóti að gilda hið sama og ég segi því já.

Mörður Árnason, kl. 16:42

Síðan liðu 14 mínútur. Þá sagði Mörður:

Forseti. Meirihluti Alþingis hefur ákveðið að kæra ekki fyrrverandi utanríkisráðherra og fyrrverandi fjármálaráðherra. Við þær aðstæður er út í hött að mínu viti að kæra fyrrverandi viðskiptaráðherra. Ég greiði ekki atkvæði í þessari atkvæðagreiðslu.

Mörður Árnason, kl. 16:56

14 mínútur eru greinilega mjög langur tími í pólitísku réttarfari.

Geta menn ekki brotið mannréttindi?

I

„Hinn almenni borgari getur ekki framið mannréttindabrot, hann er ekki í stöðu til þess.“ segir Aðalheiður Ámundadóttir, meistaranemi í lögfræði við Háskólann á Akureyri, í grein sem nýverið birtist á Smugunni.is¹. Þar gagnrýnir hún þá sem kallað hafa mótmælaaðgerðir við heimili stjórnmálamanna brot á mannréttindum og segir að einstaklingar séu ekki bundnir af mannréttindaákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar, heldur aðeins ríkisvaldið. Kenning hennar er m.ö.o. þessi: Mannréttindaákvæði binda ríksvaldið en ekki einstaklinga. Þ.a.l. geta einstaklingar ekki framið mannréttindabrot.

II

Hvort mannréttindaákvæði bindi einstaklinga í samskiptum þeirra sín á milli er óneitanlega áhugaverð spurning. Í bók sinni Stjórnskipunarréttur Mannréttindi fjallar Björg Thorarensen, prófessor og forseti lagadeildar Háskóla Íslands, um þetta álitaefni í stuttum en forvitnilegum kafla. Þar segir hún m.a.:

„Í eldri fræðiskrifum um mannréttindi í íslenskri stjórnskipan var lítill gaumur gefinn að því álitaefni hvort stjórnarskrárverndin væri ríkari en svo að hún setti aðeins hömlur á afskipti stjórnvalda. Af dómaframkvæmd mátti þó ráða að til væru grundvallarreglur sem væri ætlað að hafa víðtækari gildi en svo og hefðu jafnframt þýðingu fyrir lögskipti einstaklinga.“

Hér vísar Björg m.a. til Hrd. 1968, bls. 1007, þar sem lögbann á útgáfu bókarinnar Læknar á Íslandi var staðfest með vísan til þess að samkvæmt grunnreglum laga um þagnarvernd einkalífs ætti maður rétt á að nöfn kynforeldra kjörbarns manns væru ekki birt opinberlega í slíku riti.

Björg bendir á að íslenskir dómstólar hafi aldrei svarað því með afdráttarlausum hætti hvort eða að hvaða marki einstaklingar séu bundnir af mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Sú aðstaða geti þó hæglega komið upp að lög skorti skýr ákvæði til að tryggja stjórnarskrárvarin rétt og ekki verði unnt að byggja á almennum reglum til að bregðast við réttindabrotum. Um það tekur hún dæmi:

„Sem raunhæft álitaefni má nefna hina víðtæku reglu 65. gr. stjskr. um að allir skuli njóta mannréttinda jafnt án tillits til atriða sem þar eru talin. Þótt löggjöf hafi verið sett til að stuðla að jafnrétti og afnámi mismununar á sumum sviðum, t.d. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, sbr. lög nr. 96/2000, þá hafa ekki verið sett almenn lög um jafnrétti á vinnumarkaði svo dæmi sé tekið. Gæti vinnuveitandi á almennum vinnumarkaði t.d. talist hafa brotið gegn 65. gr. stjskr. hafi hann sagt upp starfsmanni vegna kynþáttar hans eða kynhneigðar? Spurningu af þessum toga hefur ekki verið svarað af íslenskum dómstólum en vafalaust munu slík mál fyrr eða síðar koma þar til úrlausnar.“

Þess ber að geta að 65. gr. hljóðar svo:

„65. gr. Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.
Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.“

Þá segir Björg:

„Ef hafna á kenningu um að stjórnarskrárákvæði um mannréttindi geti bundið aðra en ríkið og stofnanir á þess vegum, er hætt við að vernd mannréttinda yrði áfátt.“²

Í ljósi alls þessa vekur það nokkra furðu mína að Aðalheiður skuli slá því föstu að mannréttindaákvæði bindi ekki aðra en ríkisvaldið og að hún skuli gera það með jafn litlum og brotakenndum rökstuðningi og raun ber vitni.

III

Kenningu sína virðist Aðalheiður byggja á tilvísun til uppruna mannréttindaákvæða. Hún segir:

„Mannréttindi eru ætluð til að vernda hinn almenna borgara gagnvart ríkisvaldinu en ekki öfugt.“

Þetta er hárrétt hjá henni. En röklega leiðir þessi staðreynd þó ekki til þess að mannréttindaákvæði verndi ekki borgarana fyrir hverjum öðrum. Sú staðreynd að ákvæðin hafi upphaflega verið sett til að vernda A fyrir B, en ekki B fyrir A, leiðir ekki röklega til þess að í dag verndi þau ekki A1 fyrir A2 og öfugt.

Í þessu sambandi má líka minna á 30. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna þar sem segir:

„30. gr. Ekkert í yfirlýsingu þessari má túlka á þann veg að nokkru ríki, hópi eða einstaklingi sé heimilt að aðhafast nokkuð það er stefni að því að gera að engu einhver þau réttindi eða frelsi sem hér hafa verið upp talin.“

Með hliðsjón af þessu get ég ekki fallist á að tilvísun til uppruna mannréttindaákvæða leiði ein og sér til þeirrar niðurstöðu að einstaklingar séu ekki bundnir af þeim eða að þeir geti ekki framið mannréttindabrot.

IV

Rökræðunnar vegna skulum við nú þrátt fyrir allt gefa okkur að Aðalheiður hafi rétt fyrir sér hvað það varðar það að mannréttindaákvæði bindi ekki aðra en ríkisvaldið og að einstaklingar geti ekki framið mannréttindabrot.

Í 3. gr. mannréttindayfirlýsingar SÞ segir að allir menn eigi rétt til lífs, frelsis og mannhelgi. Ef fallist er á kenningu Aðalheiðar þýðir það að morðingi hefur ekki brotið á mannréttindum fórnarlambs síns með því að svipta það lífi. Sjálf segir hún raunar:

„Ef maður drepur annan mann, er um manndráp að ræða en ekki mannréttindabrot.“

Svo annað dæmi sé tekið, sem ógeðfellt er en viðeigandi, þá má samkvæmt kenningunni segja að Josef Fritzl hafi ekki brotið á mannréttindum dóttur sinnar þrátt fyrir háttsemi sína gagnvart henni sem kunnari er en frá þurfi að segja. Samkvæmt kenningunni var í því tilviki annað hvort ekkert mannréttindabrot framið eða þá að austurríska ríkið framdi mannréttindabrot með því að tryggja ekki rétt dótturinnar til frelsis! Augljóslega er eitthvað bogið við þetta.

Hin ankannalega niðurstaða þessara dæma kemur til af því hve þrönga skilgreiningu Aðalheiður setur hugtökunum mannréttindi og mannréttindabrot. Raunin er auðvitað sú að mannréttindaákvæði, hvort sem er í stjórnarskránni eða í alþjóðasáttmálum, kveða ekki bara á um takmörk og skyldur sem ríkisvaldinu eru sett, heldur endurspegla þau grundvallarreglur sem gilda eiga í samfélaginu. Þar á meðal eru reglur um rétt manns til lífs og frelsis, réttinn til að eiga eignir, réttinn til friðhelgi einkalífs og svo mætti áfram telja.

Eðli máls samkvæmt getur einstaklingur svipt annan einstakling ýmsu af því sem grundvallarreglurnar kveða á um. Hvort sem hann verður þá talinn hafa brotið gegn mannréttindaákvæði sem slíku eða ekki, hefur hann brotið grundvallarreglu og þannig í það minnsta framið brot á mannréttindum fórnarlambs síns í siðferðislegum skilningi. Mannréttindi og mannréttindabrot verða enda ekki aðeins talin lögfræðileg hugtök heldur einnig siðferðisleg. Því til stuðnings vísa ég til svars Ólafs Páls Jónssonar, lektors í heimspeki við HÍ, við spurningunni Hvað eru mannréttindi?, þar sem hann segir m.a.:

„Lagalegi skilningurinn á mannréttindum er einfaldastur og sá sem oftast er vísað til þegar verið er að gagnrýna stjórnvöld fyrir mannréttindabrot. En hinn lagalegi skilningur getur ekki talist greinargerð fyrir því hvað mannréttindi eru. Ef svo væri hefðu ekki verið til nein mannréttindi, og þar af leiðandi engin mannréttindabrot, fyrir tíma alþjóðasamþykktanna. Hinum lagalega skilningi, eða hinu lagalega mannréttindahugtaki, er því fremur ætlað að taka af tvímæli sem óhjákvæmilega vakna þegar hinn pólitíski eða siðferðilegi skilningur er lagður til grundvallar.“³

V

Niðurstaða mín er sú, að jafnvel þó fallist sé á þá kenningu að mannréttindaákvæði bindi ekki aðra en ríkisvaldið, er ekki með sanni hægt að segja að einstaklingar geti ekki framið mannréttindabrot. Hugtökin mannréttindi og mannréttindabrot eru víðtækara en svo að þau takmarkist við stöðu manns gagnvart ríkisvaldinu. Ef á annað borð er fallist á að mannréttindaákvæði endurspegli grundvallarreglur samfélagsins, hljóta allir meðlimir samfélagsins að vera bundnir af þeim reglum, ef ekki lagalega, þá a.m.k. siðferðislega. Af því leiðir að menn geta að sjálfsögðu brotið þessar reglur og þannig framið mannréttindabrot.

 

__________

1 Aðalheiður Ámundadóttir. „Eru mótmælendur mannréttindaníðingar?“. Smugan 27.4.2010. http://www.smugan.is/pistlar/fastir-pennar/nr/3176.

2 Björg Thorarensen. Stjórnskipunarréttur Mannréttindi (2008), bls. 46-48.

3 Ólafur Páll Jónsson. „Hvað eru mannréttindi?“. Vísindavefurinn 3.6.2002. http://visindavefur.is/?id=2453.

Standast lög um ráðherraábyrgð kröfu stjórnarskrárinnar og réttarríkisins?

Í kjölfar útgáfu rannsóknarskýrslu Alþingis á aðdraganda og orsökum bankahrunsins hefur þeirri skoðun vaxið ásmegin að Alþingi beri að ákæra ráðherra fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð svo landsdómur verði kallaður saman. Þannig hafa a.m.k. tveir þingmenn, þeir Björgvin G. Sigurðsson og Þór Saari, hvatt til slíks og hið sama gera tæplega 5.000 Íslendingar á Facebook.

Þau refsiákvæði laganna, sem helst hljóta að koma til greina vegna meintra brota ráðherra í þessu tilviki, má finna í a- og b-lið 10. gr. Þau kveða á um að ráðherra verði sekur eftir lögunum ef hann a) misbeitir stórlega valdi sínu, enda þótt hann hafi ekki beinlínis farið út fyrir embættistakmörk sín, eða ef hann b) framkvæmir nokkuð eða veldur því, að framkvæmt sé nokkuð, er stofnar heill ríkisins í fyrirsjáanlega hættu, þótt ekki sé framkvæmd þess sérstaklega bönnuð í lögum, svo og ef hann lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það, er afstýrt gat slíkri hættu, eða veldur því, að slík framkvæmd ferst fyrir.

Í greinargerð, sem fylgdi frumvarpi til laganna á sínum tíma, kemur fram að 10. gr. sé „óneitanlega nokkuð matskennd“ og verður ekki undir annað tekið. Það er jú á engan hátt útskýrt hvað felst í því að ráðherra „misbeiti valdi sínu stórlega“ og ekki er hugtakið „heill ríkisins“ sérlega afmarkað. Ákvæðin bjóða í öllu falli upp á heilmikla túlkun.

Sú spurning er því áleitin hvort 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna standist kröfu réttarríkisins um skýrleika refsiheimilda. Krafan, sem áréttuð er í 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, felst í því að refsiákvæði verður að vera nógu skýrt og fyrirsjáanlegt til hvaða tilvika því er ætlað að ná. Ef refsiákvæði er of almennt, óskýrt eða ekki nógu ótvírætt stenst það ekki kröfuna og verður því ekki byggt á því fyrir dómi.

Svo kann að fara að Alþingi, eða eftir atvikum landsdómur, komist einmitt að þeirri niðurstöðu að ákvæði 10. gr. standist ekki fyrrnefnda kröfu og því verði ráðherrar ekki dæmdir á grundvelli þeirra. Fari svo, er mikilvægt að þeir, sem nú kalla á ákærur og refsingar á hendur ráðherrum, svari slíkri niðurstöðu ekki með æsingi og yfirlæti, heldur gaumgæfi rökin fyrir niðurstöðunni og svari henni með málefnalegum hætti telji þeir til þess ástæðu. Þá er sérlega brýnt að þeir sem og aðrir geri sér far um að skilja rökin að baki hinni mikilvægu kröfu um skýrleika refsiheimilda og hvers vegna hún gildir ekki síður fyrir ráðherra en aðra.

Er stjórnarskráin bæði dönsk og úrelt?

Í umræðum um stjórnarskrána og breytingar á henni ber stundum við að uppruna hennar sé getið í hæðnislegum og allt að því niðrandi tón. Þannig er vísað til þess að stjórnarskráin sem Íslendingar fengu árið 1874 hafi ekki verið annað en kóperíng af þeirri dönsku frá 1849 og sé þess vegna úrelt í dag. Við þetta er tvennt að athuga.

Í fyrsta lagi segir slíkt varla hálfa söguna um upprunann. Stjórnarskráin sem Kristján IX fékk Íslendingum árið 1874 var vissulega samin að forskrift þeirrar dönsku, en um leið og það er sagt má ekki gleyma því að sú danska var samin með hliðsjón af þeirri belgísku, sem sett var árið 1831, og sú belgíska með hliðsjón af frönskum stjórnarskrám, þeirri elstu frá 1791. Allar þessar stjórnarskrár og fleiri til voru ávextir nýrra hugmyndastefna og lýðræðisgerjunar á upplýsingaöld. Þær voru greinar á sama tré og skyldar að efni og hugsjón, en alls ekki dauð ljósrit hver af annarri.

Í öðru lagi: Sú staðreynd, að stjórnarskráin reki uppruna sinn til þágildandi stórnarskrár Dana og hafi verið sett svo til einhliða af þeirra hálfu, leiðir ekki sjálfkrafa til þess að hún sé úrelt. Stjórnarskrána á ekki að dæma á grundvelli aldurs eða uppruna, heldur út frá efni hennar og áhrifum.

Vissulega bera einstaka ákvæði um stjórnskipan landsins keim af fornu fari, en þó svo sé ber alls ekki að álykta sem svo að stjórnarskráin sé í heild sinni úrelt. Það er hún raunar þvert á móti. Að efni hefur hún tekið stakkaskiptum og það ekki síst með breytingum á mannréttindaákvæðum og tilkomu nýrra slíkra.

Ennfremur er það svo að þó hin upphaflega stjórnarskrá hafi verið „innflutt“ frá Danmörku hefur íslenska þjóðin í næstum hálfa aðra öld viðurkennt hana sem sína og breytt henni og endurnýjað á lýðræðislegan hátt. Hún er því sannarlega íslensk.

Lifandi og málefnaleg umræða um stjórnarskrána og mögulegar breytingar á henni er samfélaginu bæði holl og mikilvæg. Jafn mikilvægt er að í slíkri umræðu sé rætt um stjórnarskrána og uppruna hennar af þeirri virðingu sem hún á skilið og órökréttar ályktanir ekki dregnar. Sé þess ekki gætt er hætt við að uppskera breytinganna verði önnur og verri en sú sem við helst hefðum óskað.

Orsök þess að Stöð 2 nýtur augna minna æ sjaldnar

38 manns létu lífið og yfir 60 slösuðust í tveimur sprengjuárásum í Moskvu í morgun. Um árásirnar var fjallað á öllum helstu fréttastöðvum og fjölmiðlum í dag. 

Ja, og þó. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 var ekki minnst orði á árásirnar. Reyndar voru engar erlendar fréttir á Stöð 2 í kvöld. Nema íþróttafréttir.

En hvað um það. Fréttaskýrendur Íslands í dag björguðu andliti sjónvarps- stöðvarinnar fyrir horn með skarpri umfjöllun um hitamál. Þeir klöppuðu kusu og gáfu páskaegg.